Een kunstwerk als vroege waarschuwing voor een verdwijnend meer
Een spiraalvormige rots in een meer in Utah blijkt méér te kunnen dan alleen mooi zijn op een foto. Al veertig jaar lang laat satellietbeelden van dit kunstwerk zien hoe het water eromheen verandert. En daarin zit iets opvallends: het kunstwerk lijkt jaren van tevoren te "voorspellen" hoe hard het waterpeil gaat dalen.
Het gaat om Spiral Jetty, een kunstwerk van rotsen dat kunstenaar Robert Smithson in 1970 aanlegde in het Great Salt Lake, het grote zoutmeer in de Amerikaanse staat Utah. Dat meer droogt al jaren gestaag uit, onder meer door droogte en watergebruik. Soms staat de spiraal helemaal onder water, soms ligt hij droog. Die afwisseling maakt het kunstwerk bij toeval tot een soort natuurlijke meetlat voor het meer.
Wat de onderzoekers deden
Een onderzoeksteam verzamelde 1.744 satellietfoto's van het kunstwerk, gemaakt tussen 1984 en 2025, van elke maand en elk jaar in die periode. Met slimme software analyseerden ze hoe "complex" elke foto eruitziet: hoeveel structuur, textuur en patroon er in het beeld zit. Dat klinkt abstract, maar denk aan het verschil tussen een foto van rustig, glad water en een foto vol rotsen, zout en kronkelige randen. Die complexiteit vergeleken ze met veertig jaar aan klimaat- en waterdata, zoals wereldwijde temperatuur en de hoeveelheid CO2 in de lucht.
Eén meetmethode die eerder als veelbelovend gold, bleek bij nader inzien niet te kloppen: er was geen duidelijk verband met de wereldwijde temperatuur. Maar andere maten voor beeldcomplexiteit bleken wél sterk samen te hangen met het waterpeil van het meer zelf, met een correlatie tussen 0,85 en 0,88. Dat is een sterk verband. Nog opvallender: een kunstmatige-intelligentiemodel dat op de foto's werd losgelaten, ontdekte helemaal zelfstandig een patroon dat sterk samenhing met de hoeveelheid uitgestoten CO2 wereldwijd (correlatie 0,86) én met het dalende waterpeil (correlatie -0,83).
Het meest bijzondere resultaat: veranderingen in de foto's leken het waterpeil zo'n drie jaar vooruit te "voelen aankomen", met een verband van 0,58 (met een onzekerheidsmarge tussen 0,40 en 0,73). De trend in de beelden steeg eerst van 1984 tot 2015, en daalde daarna scherp, precies toen het meer richting recordlage waterstanden ging.
Wat betekent dit (nog) niet: Dit is één onderzoek naar één kunstwerk bij één meer. Het betekent niet dat satellietfoto's van kunstwerken overal ter wereld hetzelfde signaal geven, of dat dit een betrouwbare methode is om klimaatverandering te meten. Het gaat om een statistisch verband, niet om een bewezen oorzaak-gevolgrelatie. De onderzoekers noemen het zelf een aanvulling op bestaande metingen, geen vervanging daarvan.
Wat dit onderzoek wel laat zien: satellietbeelden die toevallig al decennialang bestaan, zoals van bekende plekken of kunstwerken, kunnen extra informatie geven over hoe snel een gebied verandert. Voor het Great Salt Lake, dat kampt met historisch lage waterstanden, is elk extra hulpmiddel om veranderingen vroeg te signaleren waardevol. De onderzoekers hebben hun data en methode openbaar gemaakt, zodat anderen ermee verder kunnen.