Kunnen smeltend ijs en oceaanstromingen elkaar ook afremmen in plaats van versterken?

Stel je een rij dominostenen voor. Val er één om, dan vallen ze vanzelf allemaal. Zo wordt vaak gesproken over "kantelpunten" in het klimaat: grote, moeilijk terug te draaien veranderingen die elkaar kunnen versterken. Een bekend voorbeeld is de combinatie van smeltend ijs en een belangrijke oceaanstroming in de Atlantische Oceaan. Maar nieuw onderzoek laat zien dat die dominostenen elkaar niet altijd omver duwen. Soms houden ze elkaar juist overeind.

Het gaat om de AMOC, kort voor Atlantic Meridional Overturning Circulation. Dit is een systeem van zeestromingen dat warm water vanuit de tropen naar het noorden brengt en koud water weer terugstuurt naar het zuiden. Deze stroming heeft grote invloed op het weer en klimaat in Europa. Wetenschappers maken zich al langer zorgen dat deze stroming door klimaatverandering kan verzwakken of zelfs stoppen.

Tegelijkertijd smelt het ijs op Groenland en rond Antarctica. Dat smeltwater komt in de oceaan terecht en kan de AMOC beïnvloeden. Tot nu toe werd vooral gekeken naar hoe deze twee systemen elkaar kunnen aanjagen: minder ijs zorgt voor een zwakkere stroming, en een zwakkere stroming kan weer zorgen voor meer ijsverlies elders. Een kettingreactie dus.

Ook een rem op verandering

Eén onderzoeker bekeek in dit overzichtsartikel bestaand bewijs en concludeert dat de wisselwerking tussen ijs en oceaanstroming niet altijd die kant op werkt. In sommige gevallen zorgt de interactie tussen de AMOC en het ijs juist voor stabiliteit. Dat kan betekenen dat een verandering langzamer gaat, minder groot uitpakt, of in bepaalde omstandigheden zelfs helemaal niet doorzet.

Dit is een belangrijk punt, omdat klimaatonderzoek zich vaak richt op de manieren waarop systemen elkaar juist verder de verkeerde kant op duwen. De onderzoeker pleit ervoor om net zo veel aandacht te besteden aan de mechanismen die juist afremmen of stabiliseren. Op dit moment ontbreekt het nog aan goede methodes om die stabiliserende effecten te herkennen, te voorspellen en te verklaren.

Het artikel is vooral een oproep aan andere wetenschappers om drie dingen te verbeteren. Ten eerste: systematisch kijken naar stabiliserende effecten, niet alleen naar destabiliserende. Ten tweede: nieuwe denkkaders ontwikkelen die ruimte laten voor effecten die elkaar tegenwerken en die afhankelijk zijn van de situatie. Ten derde: betere methodes om deze stabilisering te ontdekken en te begrijpen.

Wat betekent dit (nog) niet: Dit onderzoek betekent niet dat het risico op kantelpunten in het klimaat kleiner is dan gedacht, of dat de AMOC niet kan verzwakken. Het is ook geen nieuwe berekening met cijfers over hoeveel de stroming verandert. Het is een overzichtsartikel van één onderzoeker, dat vooral laat zien dat het huidige beeld van kettingreacties onvolledig kan zijn. Er is meer onderzoek nodig om te weten hoe vaak en onder welke omstandigheden deze stabiliserende effecten daadwerkelijk optreden.

Voor nu verandert dit niets aan de aanpak van klimaatbeleid. Het laat vooral zien dat het klimaatsysteem complexer in elkaar zit dan een simpele rij omvallende dominostenen. Wetenschappers zullen dit soort stabiliserende mechanismen moeten meenemen om betere voorspellingen te kunnen doen over de toekomst van de AMOC en het poolijs.

Bron: A place for stabilization alongside tipping cascades: the AMOC-cryosphere system