Mogelijk nieuwe planeet gevonden rond piepkleine, koele ster
Een ster zo klein en koud dat hij nauwelijks licht geeft, met daaromheen een planeet die zo zwaar is als Jupiter. Klinkt onwaarschijnlijk, maar astronomen denken dat ze precies zo'n systeem hebben gevonden. Het gaat om de kandidaat-planeet PALTA-1 b, op zo'n 17 parsec van de aarde. Dat is ongeveer 55 lichtjaar, oftewel: als je met het snelste ruimtevaartuig ooit zou reizen, ben je er na tienduizenden jaren nog niet.
De ster waar deze planeet omheen zou draaien, heet DENIS-P J1253108-570924. Dit is geen gewone ster zoals onze zon, maar een zogeheten bruine dwerg: een hemellichaam dat te licht is om echt als ster te stralen, maar te zwaar om een planeet te zijn. Bruine dwergen zijn koel, donker en lastig te bestuderen. Juist daarom is het bijzonder dat onderzoekers hier een planeet hebben ontdekt.
Acht jaar wiebelen volgen
De ontdekking kwam niet van een foto van de planeet zelf. In plaats daarvan volgden astronomen meer dan acht jaar lang de beweging van de bruine dwerg aan de hemel, met de Very Large Telescope in Chili. Een ster die alleen staat, beweegt heel voorspelbaar. Maar als er een planeet omheen draait, trekt die met zijn zwaartekracht een klein beetje aan de ster. De ster gaat dan lichtjes wiebelen. Deze methode heet astrometrie.
Door die kleine afwijkingen in de beweging nauwkeurig te meten, konden de onderzoekers berekenen dat er iets zwaars om de bruine dwerg moet draaien. Hun schatting: een planeet met een massa tussen 0,54 en 0,77 keer die van Jupiter, de grootste planeet in ons zonnestelsel. Het verschil in uitkomst komt doordat de precieze massa van de bruine dwerg zelf nog niet helemaal vaststaat.
De planeet draait relatief dichtbij zijn moederster, op een afstand tussen 1,6 en 3,4 astronomische eenheden. Eén astronomische eenheid is de afstand tussen de aarde en de zon. Ter vergelijking: dat is ongeveer de afstand waarop Mars en Jupiter in ons eigen zonnestelsel staan.
Zeldzame vondst
Planeten rond bruine dwergen zijn zeldzaam om te vinden, simpelweg omdat er nog maar weinig van bekend zijn. Als PALTA-1 b bevestigd wordt, is het een van de weinige bekende voorbeelden van een flinke planeet rond zo'n klein, koud hemellichaam. Dat is interessant, omdat het laat zien dat planeten kunnen ontstaan rond objecten die zelf al op het randje van ster-zijn balanceren.
De ontdekking is onderdeel van een groter onderzoeksproject, waarbij twintig nabije bruine dwergen acht jaar lang in de gaten zijn gehouden. Dat project leverde eerder al drie nieuwe dubbelsystemen van bruine dwergen op. PALTA-1 b is de laatste en meest opvallende vondst uit die hele zoektocht.
Wat betekent dit (nog) niet: PALTA-1 b is nog een kandidaat-planeet, geen bevestigde ontdekking. De onderzoekers hebben de planeet niet rechtstreeks gezien, maar afgeleid uit subtiele afwijkingen in de beweging van de ster. Ook de massa van de bruine dwerg zelf is nog onzeker, wat invloed heeft op de berekende planeetmassa. Vervolgonderzoek moet uitwijzen of deze planeet echt bestaat en hoe zwaar hij precies is.